Procedura badania opisuje, co działo się od kontaktu z uczestnikiem lub materiałem do powstania zbioru gotowego do analizy. Nie jest nazwą metody ani powtórzeniem celu. Ma pozwolić czytelnikowi zobaczyć kolejność zdarzeń, warunki, instrukcje i decyzje, które mogły wpłynąć na wynik.
Poniższy wzór pomaga napisać procedurę do ankiety, wywiadu, obserwacji i eksperymentu. Wymagania wydziału mają pierwszeństwo, a opis powinien odpowiadać temu, co rzeczywiście zrobiono.
Procedura zaczyna się przed pierwszym pomiarem
Pierwszym zdarzeniem nie jest kliknięcie „Wyślij” ani rozpoczęcie wywiadu. Najpierw pojawia się rekrutacja, kwalifikacja, informacja o badaniu i decyzja o udziale. Jeżeli badanie obejmuje ludzi, opis musi być zgodny z dokumentami dotyczącymi świadomej zgody uczestnika.
Siedem informacji, których nie wolno zgubić
Kto i jak trafiał do badania
Kanał rekrutacji, kryteria włączenia oraz sposób potwierdzenia udziału.
Gdzie i w jakich warunkach
Platforma, pomieszczenie, urządzenie albo otoczenie istotne dla pomiaru.
Jaką podano instrukcję
To, co uczestnik miał zrobić, ile miał czasu i czy mógł zadawać pytania.
Jaka była kolejność
Porządek zadań, pytań, pomiarów i przerw; losowanie kolejności, jeśli wystąpiło.
Co robił badacz
Obecność, podpowiedzi, nagrywanie, obserwacja i reakcja na trudności.
Jak powstawał zapis
Automatyczny eksport, nagranie, notatka, transkrypcja i anonimizacja.
Jak zamykano udział
Podziękowanie, debriefing, wypłata gratyfikacji i możliwość wycofania danych.
Opisuj zdarzenia, a nie etykiety
Zdanie „badanie przeprowadzono metodą ankietową” nie ujawnia procedury. Czy ankieta była otwarta przez tydzień czy miesiąc? Czy link rozsyłał prowadzący zajęcia? Czy formularz wymagał logowania? Czy odpowiedzi można było zmieniać? Etykieta porządkuje projekt, lecz nie zastępuje przebiegu.
Link do anonimowego formularza udostępniono studentom trzech kierunków za pośrednictwem sekretariatów. Pierwsza strona zawierała informację o celu, dobrowolności i przetwarzaniu danych. Po potwierdzeniu zgody uczestnik odpowiadał kolejno na pytania metryczkowe i dwie skale. Formularz nie zbierał adresów e-mail, a jego wypełnienie zajmowało około 9 minut.
Ten sam szkielet wygląda inaczej w różnych projektach
Liczą się kanał dystrybucji, ustawienia formularza, kolejność bloków i reguły braków.
Podaj miejsce, rolę badacza, nagranie, czas rozmowy oraz drogę od pliku do transkrypcji.
Wyjaśnij pozycję obserwatora, zakres pola, momenty zapisu i sposób kończenia sesji.
Opisz przydział, bodziec, kolejność pomiarów, standaryzację i warunki przerwania.
Jeżeli manipulujesz warunkiem lub porównujesz pomiary w czasie, osobno sprawdź schemat eksperymentu i grupy kontrolnej. Procedura ma raportować realizację tego schematu, nie projektować go od nowa.
Sprawdź, czy opis da się odtworzyć
Co pozostaje niewidoczne w opisie?
Przełącz wersję. Po prawej zobaczysz nie stylistyczne uwagi, lecz decyzje, których czytelnik nie może odtworzyć.
Wzór akapitu procedury badania
REKRUTACJA → INFORMACJA I ZGODA → WARUNKI → INSTRUKCJA → KOLEJNOŚĆ → ZAPIS → ZAKOŃCZENIE
Uczestników rekrutowano [kanał i okres] według kryteriów [kryteria]. Przed rozpoczęciem otrzymywali [informacja i sposób zgody]. Badanie odbywało się [miejsce/platforma i warunki]. Po instrukcji [najważniejsza treść] uczestnicy wykonywali [zadania i kolejność], co zajmowało około [czas]. Odpowiedzi zapisywano [sposób zapisu], a następnie [anonimizacja/przygotowanie danych]. Udział kończył się [debriefing, podziękowanie lub informacja końcowa].
Wzór nie jest gotowym opisem do wklejenia. Usuń elementy, których nie było, i dopisz zdarzenia charakterystyczne dla projektu. Dla obserwacji przyda się także opis pozycji badacza z poradnika o obserwacji uczestniczącej.
Zmiany i odstępstwa też należą do procedury
Metodologia nie powinna udawać, że wszystko przebiegło idealnie. Jeżeli zmieniono platformę, skrócono instrukcję, przerwano dwie sesje albo część osób otrzymała inną kolejność zadań, opisz fakt i jego możliwe znaczenie. Decyzje podejmowane w trakcie warto zapisywać w dzienniku badacza, zanim pamięć zacznie uzupełniać luki.
Na końcu sprawdź spójność dokumentów
Czas trwania, nagrywanie, warunki wycofania i sposób wykorzystania danych powinny być takie same w procedurze, informacji dla uczestnika oraz zgodzie komisji. Jeśli projekt wymagał formalnej oceny, porównaj opis z poradnikiem o tym, kiedy potrzebna jest komisja bioetyczna lub etyczna.
- Czy kolejność obejmuje wszystkie punkty kontaktu z uczestnikiem?
- Czy podano warunki, które mogły zmienić odpowiedzi?
- Czy instrukcja jest opisana na tyle dokładnie, by zrozumieć zadanie?
- Czy wiadomo, w jaki sposób surowy materiał stał się zbiorem do analizy?
- Czy odstępstwa od planu są widoczne, a nie ukryte w ograniczeniach?
Źródła i standardy raportowania
- EQUATOR Network — czym są wytyczne raportowania i dlaczego wspierają odtwarzalność
- EQUATOR Network — wytyczne dotyczące części Procedure/Method
- EQUATOR Network — standardy dla protokołów różnych typów badań
- OSF Support — rejestracje, protokoły i materiały potrzebne do odtworzenia badania
Standard dobiera się do typu projektu. Lista nie zastępuje instrukcji wydziału ani decyzji właściwej komisji etycznej.
